AlsahBlog

AHMET OKTAY’A SORULAR / Kadir ÝNCESU

5/10/2007 · Kategori: Soylesi

            Ahmet Oktay’ýn 1994–1995 yýllarý arasýnda Ýstanbul Radyosu ikinci kanalýnda, Okurken/Yazarken baþlýðý altýnda yaptýðý haftalýk ‘Radyo Konuþmalarý’ Everest Yayýnlarý tarafýndan ‘Ýliði Olmayan Düðme’ ve ‘Ne Söylesem Bir Eksik’ adýyla kitaplaþtýrýldý. Ahmet Oktay ile kitaplarý, popüler kültür ve edebiyat üzerine söyleþtik.

1994-1995 yýllarýnda Ýstanbul Radyosu Ýikinci Kanalý’nda yaptýðýnýz “Okurken/Yazarken” baþlýklý konuþmalarýnýzý Ýliði Olmayan Düðme ve Ne Söylesem Bir Eksik adlarýyla 2 cilt halinde, neden  yayýmlama gereði duydunuz?

Özdemir Asaf’ýn dizelerini kitaplara ad yaparken, onlarýn  bir anahtar olacaðýný mý düþündünüz?

Bu konuþmalar da, son kerte birer yazý’dýr; çünkü okunmadan önce yazýldýlar. Aradan zaman geçtikten sonra onlarý okuduðumda, yýrtýp atmaya gönlüm razý olmadý. En azýndan fazla can sýkmayacaklarý kanýsýna vardým. Ýçlerinde günümüz koþullarýnda bile ilgi çekici düþünceler bulunabileceðini sanýyorum.

Kitaplarýn adlarýna gelince: Doðrusunu söyleyeyim: Bir anahtar rolleri yok. Konuþmalarda, sevgili dostum Özdemir Asaf’tan söz ederken, örnek olarak okuduðum þiirlerinde yer alýyor o dizeler. Kitap adý olarak çekici göründüler bana. Hepsi bu.

Önsözde, “Aradan geçen zamana raðmen, Türkiye’nin yazýnsal ve kültürel  koþullarýnda, bu metinlerde dile getirdiðim sorunlar açýsýndan önemli bir deðiþme olmadý. Tam tersine, eleþtirdiðim medyatik kültür giderek daha geniþledi, yaygýnlaþtý, bir tür metastaz geçirerek her türlü deðer yargýsýný, kaliteyi, yazýnsal/sanatsal ve siyasal sorumluluðu geçersizleþtirdi.” diyorsunuz. Çok satanlar listelerinde edebi yapýtlarý göremiyoruz artýk. Bu durumu nasýl deðerlendiriyorsunuz?

            Belirttiðim gibi, ben medyatik kültür’den söz ediyorum. Ýsteyelim istemeyelim,  küresel kapitalizm bütün özgürleþtirme ve demokratikleþtirme vaad ve iddialarýna raðmen,           uluslararasý sömürüyü arttýrmaktan, sýnýf çeliþkilerini güçlendirmekten, alt kültür ile üst kültür arasýndaki uçurumu derinleþtirmekten baþka bir sonuç vermedi. Dahasý, kültürel alaný sýnýf savaþýnýn özgül bir düzeyi haline getirdi. Bu yargý, sýradan bir siyasal slogan sayýlmasýn. Bu olguyu, en iyi biçimde 12 Eylül faþizan darbesinin ardýndan yazýlan Türk romanlarýnda saptayabiliriz. Bu romanlarýn fiziksel ve insanal coðrafyasý tümüyle deðiþmiþtir. Uzamsal merkez, artýk kýrsal alan ve taþra deðil, doðrudan Ýstanbul’dur. Hatta, kimi romanlarda New York baþta olmak üzere yabancý baþkentlerdir. Ayrýca, artýk çalýþan, emekçi sýnýflara mensup insanlara da pek rastlayamýyoruz; roman kiþilerinin büyük çoðunluðu varlýklý sýnýflardan       geliyorlar, çoðu tuzu kuru insanlar. Entelektüel görünümlü hepsi de. Romanlarýn konularý da ilginç: Erotik/pornografik sorunlar, tarihsel olaylar, biyografik konular revaçta. Ayrýca polisiyenin, distopyan bilimkurgunun tutkunlarý da artýyor, Eagleton’un vurguladýðý üzere, çiftleþen bedenlere çok sýk rastlanýyor ama sömürülen bedenlere hiç rastlanmýyor. Günümüz Türk edebiyatýnýn büyük ölçüde beyin yýkama görevini yerine getirdiði söylenebilir.

‘Medyatik kültür’ veya ‘popüler kültür’  edebiyatýmýzý tamamen teslim almadan ne yapmalýyýz? Popülere olan bu büyük yöneliþin sebebini yayýnevleri, yazarlar, okurlar baðlamýnda deðerlendirir misiniz?

Burada reçete verme olanaðýndan yoksunum ne yazýk ki. Ne yapmalý? sorusu, dediðim gibi, her þeyden önce özgürlükçü bir dünya görüþü’ne sahip olma sorunudur. Küresel kapitalizmin özgürlükçü bir sistem olduðuna inananlar için, emperyal kanon çerçevesinde üretilen ve öncelikle haz almayý öngören bir edebiyat, yeterlidir. Yazýndan, etik, ve politik kaygýlar beklemek, edebiyatý siyasetin emrine vermektir. Ama, dikkat! Okurun öncelikle hareket etmesi gereken, bu savýn ne türden siyasal içerimleri olduðu sorusudur. Çok kez söyledim: Yazýnsal metinler sanýldýðý gibi masum deðildir. Yazýnsal savlar da deðildir.

Az önce deðindim: Günümüzde edebiyat, iyiden iyiye pazara sunulan bir mal haline gelmiþtir. Satýþ ya da kâr, estetik/yazýnsal deðeri ve ölçüyü bastýrmýþtýr. Kültürel alana el koymuþ bulunan sermaye sahipleri, piyasaya, düzeni ayakta tutmayý saðlayacak ideolojik ‘girdileri’ barýndýran yapýtlarý kýþkýrtmakta piyasaya onlarý sürmekte; kýsaca bu türden yapýtlarý pazarlamaktadýr.

Türk okuru, kapitalizmin Türkiye’de geliþmesi ölçüsünde kitaba merak salmýþtýr. Ama þunu söylemek gerekir: Kitap, okur tarafýndan medyada tanýtýldýðý ölçüde ve oranda bilinmektedir.. Okur, kitabý, ‘En Çok Satanlar’ listelerinden izlemektedir. Okur, kendi okur yeteneðine güvenerek kitap seçmemektedir. Okuduðu, baþkalarýnýn beðendiðidir. Örneðin henüz iki ya da üç kiþiyi geçmedi Þu Çýlgýn Türkler’in bir roman olmadýðýný söyleyen. Þu Çýlgýn Türkler roman deðil, Türkiye’de yükselen milliyetçi ideolojinin göstergesidir. Bu noktada eleþtirmecilere çok iþ düþüyor. Yazýnsal, siyasal, ideolojik düzeyler çok iyi açýmlanmalý, aralarýndaki baðlantýlar gösterilmeli, dahasý romanýn ve yayýnevinin tecimsel (ticari) beklentileri de en azýndan ideolojik iþlevi kadar önemsenip açýklanmalýdýr. Bu noktada, eleþtirmenin biraz taraflý olmasý gerektiði bile vurgulanabilir. Eleþtirmen, her malý ‘iyi sattýrmakla’ görevli bir reklamcý ve ‘yazar ajaný’ deðildir. Þu nedenle söylüyorum: Her pornografik sahne betimlemesi, Sade’gil bir içerik taþýmaz, bu yüzden eleþtirmen, Türkiye’de bir Türk Sade’ý bulmakla görevli saymamalýdýr kendini.

Hedef kitleleriniz arasýnda hem radyo dinleyicisi, hem kitap okuru var. Gündeme getirdiðiniz konularý, hangisi sizin görüþleriniz doðrultusunda doðru algýlayýp içselleþtirebiliyor?

Radyo, bir zamanlar Türkiye’nin en etkili iletiþim/bildiriþim araçlarýndan biriydi ve kültürel iþlevi de hayli yüksekti. Ama 12 Eylül darbesinden sonra, asker destekli traji-komik    demokrasiye geçiþ süreci, özel televizyonlarýn  tecimsel  baþarýsýnýn zorlamasýyla ve ayný yayýn politikasýný/mantýðýný benimseyerek özel radyolarý da devreye sokunca, büyük çoðunluðunu emekçi sýnýf ve kesimlerin ( iþçiler, köylüler, küçük esnaf, az ve dar gelirli memurlar vb.) oluþturduðu  tüketici ve yönetilen kesimlerin  hem tüketicisi hem üreticisi olduklarý popüler kültürün  de içeriðinde hemen gözlemlenebilir bir eðlenceye kayma gerçekleþti. Genel depolitizasyon süreci, yasal uygulamalar aracýlýðýyla zihinlere içselleþtirilen korkuyu zaten iyice derinleþtirmiþ bulunduðundan, eðlencenin ideolojik beyin yýkama uygulamasý da olumlu sonuç verdi ve popüler kültürün  kendiliðinden muhalefetine özgü öðeler, (O.Gencebay’ýn ‘Batsýn bu dünya’ söylemini terk ediþi örneðin. Gencebay, ilerleyen yýllarda bir ‘ezilmiþ’ten , ‘smoking’li burjuva cartoon’una dönüþtü) unutturuldu..

            Radyoda (Ankara ve Ýstanbul) vaktiyle ilginç konuþmalar olurdu. Bir konuþmacý Çetin Altan’dý. “Dostlarým” diye baþlardý, TRT’den emekli olup Bab-ý Ali’ye, yani basýna döndüðümde, bu konuþmalarý anýmsayarak, Turgut Erülgen’in (artýk yaþamýyor) haftalýk programýnýn içinde on beþ dakikalýk ‘Okurken Yazarken’ baþlýðý altýnda bu konuþmalarý yaptým. Özel radyolarda eðlence diye sululuklara gömülen dinleyicilerle edebiyat ve kültür arasýnda bir bað kurmayý öngörmüþtüm, baþarýp baþarmadýðýmý, doðru anlaþýlýp anlaþýlmadýðýmý bunca yýl sonra da bilemiyorum. Her türlü mesajýn anýnda uçuculaþtýðý, iþlevsizleþtiði bir zamandayýz. Þunu da eklemeliyim bu arada: Okur, söz konusu ettiðiniz ‘doðru anlama’ sorunu çerçevesinde biraz daha þanslý görünüyor. Çünkü yazý daha þanslý görünüyor. Biliyorsunuz, J. Derrida sözmerkezlilik’in yazýya görece bir üstünlük verdiðini anýmsatmýþtý. Söz’ün anlam açýsýndan tehdit edildiði zamanlar vardýr: Gürültü ve jest dinleyicinin dikkat ve anlama sürecini etkileyebilir, daðýtabilir.

Toplumsal yapý (Siyasal, ekonomik, kültürel) edebiyatýmýzý ne kadar besliyor ve etkiliyor? Adý geçen olgunun, günümüzde yükseliþe geçen bireycilikle baðlantýsý konusunda neler söylersiniz?

            Toplumsal yapýnýn, yazýnsal üretimi beslemesi gerekir elbet; ama ben, ne yazýk ki, yazýnýmýzda toplumsal çeliþki ve çatýþmalarý ve bunlarýn yol açtýðý ruhsal, düþünsel sapma ve saplantýlarý göremiyorum. Bireysel/kiþisel sorunlar gibi siyasal sorunlar; tepkisel iç kilitlenmeler betimlenmiyor ve belirmiyor artýk. Toplumsal yapý, nesnel açýdan yeterince çeliþkili ve çatýþmalý aslýnda; ama yazýn ilgisiz. Buna karþýlýk yazýnsal alana el koymuþ egemen sýnýflarýn yazýn ideolojisi her düzeyde etkiliyor edebiyatý. Yazar da okur da, bu etkiyi her zaman duru gözlerle okuyamýyor, algýlayamýyor elbet. Son yýllarda bilimsellik kavramý ve olgusu örneðin, gözden düþtü. ‘Þifreler’, ‘Sýrlar’ söylemi egemen konuma geçti. Dinci ideolojinin açýk bir tazyiki gözleniyor. Okültizm canlandýrýlmaya çalýþýlýyor. Bunlarýn, lumpen entelijensiya tarafýndan empoze edildiðini söylemek de mümkün elbet. Bilinemezcilik’in arka planýný, ekonomi politiðini açýklamak gerekir. Egemen sýnýf(lar) hoþlanmaz bilgiden; proleterya ve müttefiklerinin sömürü olayýný kavramalarý iþlerine gelmez çünkü. Siz bakmayýn Marksizmin aþýlmýþ bir ideoloji olduðu söylemine . Yakýn bir gelecekte komünizmin hayaletinin dolaþmaya baþlayacaðýndan bir çok kiþinin haberi var. Birleþik Amerika’nýn ‘arka bahçesindeki’ ülkelere bakmakta yarar var.

            Emperyal kanon çeliþkisiz bir dünya yaratmak için uðraþýyor. Þimdilerde ulusallýk-ötesi edebiyat’tan söz edilmeye baþlandý; ama biçim deðiþtirmiþ olsa da emperyalizmin hâlâ yürürlükte olduðu, hatta ülkelerin iþgal edildiði, dýþ ve iç sömürünün yoðun biçimde devam ettiði bir tarih döneminde, bu tür kavramlara yaslanarak bir kuram oluþturmaya kalkýþýldýðýnda, ulusötesi kavramýnýn doðal olarak komprador edebiyat kavramýný da gündeme getireceðini, onu çaðrýþtýracaðýný kabul etmeniz gerekir. Ýkiz kavramlardýr bunlar. Örnekleri var: Komprador edebiyatçýlarýmýz çifte pasaport taþýmaya çok istekli görünüyorlar. Herkes, kendine yabancý bir ad bulma noktasýna gelmeye özendiriliyor. Komprador yazar, Ýngilizceden Türkçeye çevrilmeyi bekliyor. Dillerin bozulmasý da bu yüzden. Ýngilizce yazarken Türkçeyi unutuyorlar. En iyisi, emperyalizmin sürüp gittiði bir sýrada çözümlemelere bu türden ikircikli yorumlar getirmemektir. Burada söz konusu olan enternasyonalizm deðil. Marx’ýn söz ettiði baðlamda bir ‘Dünya Edebiyatý’, ancak sýnýf ve mülkiyet iliþkileri devreye sokulduktan sonra düþünülebilir ve anlaþýlabilir hale gelir. Son kertede, yazýnsal sorun siyasal sorunla baðlantýlýdýr. Ekleyeyim: Bunu söylemek edebiyatýn özerkliðini yok etmek anlamýna gelmez. Tam tersine: Edebiyatýn ve þiirin toplumsala gömülü olan (socially embedded) ve toplumsal olarak düzenlenen (socially regularized) içeriðini ve biçimini daha iyi anlama ve anlamlandýrma olanaðý saðlar. Buradaki terimleri ödünç aldýðým Bob Jessop (Hegemonya, Post-Fordizm ve Küreselleþme Ekseninde Kapitalist Devlet, s.189, Çev: B.Yarar/A. Özkazanç, Ýletiþim Yay, 2005) þunlarý da yazýyor:

 ‘Kültürel ekonomi-politik, eleþtirel semiyoloji incelemelerinden gelen kavram ve araçlar ile kapitalist toplumsal fonksiyonlara farklý bir yaklaþým geliþtirmeye çalýþan eleþtirel ekonomi-politiðin kavram ve araçlarýný birleþ(tirmek)’ (Age. s.22). Böyle bir çaba, emperyalizm çözümlerini, yorumlarýný, son kertede miliyetçiliðe özgü saðcý içerimlerden ve tuzaklardan koruyabilir.

VARLIK NÝSAN 2006